XAAJO.COM

Dhul-Mareenkii ajinabigaa ahaa ee dhulkeena yimid maxay inaga qoreen?: Waxaa diyaariyey Faarax Geydh

Qoraalka aan maanta ugu talo galay asxaabta la socon jirtay maqaaladeyda iyo shacabka reer ogaadeeniyaba, waxaa ka mid ah, ku bogaadinta barashada afka shisheeya iyo cilmiga guudba.Taas oo u sahli doonta lasoo baxa iyo daalacashada dadkii ajinabiga ahaa ee dhulkeena yimid boqol sano ka hor iyo ka badanba, wixii ay inaga qoreen iyo cidda ay quseeyso, arinkaas oo xiiso aad ufaro badan inagu wada dhalin kara.

Taariikho badan ood hilmaansaneyd ama aan awoowgaa kaaga sheekeyn baad kala kulmi kartaa, waxaad kalood ka fahmi kartaa fikirka ay inaga aaminsanayeen dadkii inoo yimid iyo nolosha aynu ku sugneyn xiligaas.

Maanta anoo arinkaas ka duulaya, ayaan jecleystay inaan idinla wadaago qayb aad ukooban oo yar oon kasoo min guuriyay buug uu qoray nin udhashay dalka jarmalka oo tagay dhulkeena xiligu markuu ahaa 1900’kii, waa muddo laga joogo boqol iyo 11 sano.

Wuxuuna ka mid ahaa dadkii ajinabigaa ahaa ee isku dayey, runtiina kuna guuleystay inuu afka soomaaliga ku higaadiyo farta laatinka, taasoo beenayneysa in isku-daygii farteen ee la ablaableeyay uu bilowday 1970’kii.

Buuga waxaa lagu magacaabaa ”Die-Somali-Sprache”1900’kii, oo macnaheedu yahay ”Luuqadii afka soomaaliga ee 1900’ka”

Sheekadan gaaban een buuga kala soo dhex baxayi, ma’aha tu igu cusub, ee waa tu aan horay uu hayay cida ay quseeysay iyo qaabkeedaba, laakiin qoristan la daabacay xiligaas baa xiiso hor leh iyo kolsooniba ku tiirsay fikirkeygii.Baar Xawle abwaanka lagu naaneysi jirray, magaciisa saxda ahina ahaa Aw-Yuusuf Aadan Guul, ayaa bari duulay intuu col kaxeystay, beel dhulbahante ah oo aga-gaarka Buuhoodle yiil buu galay oo uu xoolo kasoo qaaday.Raacdo geelaas ka daba timid baa qabatay BaarXawle, wayna qafaasheen ooy dhaheen, Geela halasoo celiyo, Ama BaarXawlewaanu dili.

Meeshii laga sugahayay inuu tawaawaco ayuu tix aan ka hayay marshay oo naftiisa uu ku dhiirgelin hayay oo aheyd;

Badda Jiidhaya iyo barriga jaanta mariyaaba

Wallee geel jacaylkaan u qabo waw jirrabi ruuxa

Intaas haddaan kaga gudubno hordhaca, aan idiin soo bandhigo sheekadii iyo waliba qaabka uu farta u higaadshay ay xirfadu ka muuqato, kuna xusan buugiisa.

——————————————————

Inan-ba bari inán wánágsán árkay.

Inánkusé wúhu dam,ay inü inánta g¨rsado.

Inanku-sé hölo málaha.

Asadi dámbe yú o adi la jogta ü yimi ö ku yidi: ”Wáhan dönaya inan kü gürsado”

Markäsä inánti tidi: ”Haddád hölo háysato wä yahay,haddanad hólo haysanse is ka kä ï dä!”

Markäsu inanki yidi: hölo ayyan la-ahay” o beyn sëgay.

Markäsay inanti rúnti mödday o ku tidi ”wä yahay!”

Markasü inanki bilád dúlbahanta tágay o is yidi” gel ka sö had!”¨

Iságo gel hádaya ayyá lá qabtay ó la budáyey ó lá hagardamáyay ö la is ka si daäyay ö gurigodi yimi.

Markäsú gábiyay ö yidi:

”Bádda jidaya iyyo bérriga jánta mariya-bä,

Gél ja,áylkan üqabo

Wä ü jirrábi roho”

———————

Intaas baa buugga ku xusan, marka intiinii aan fahmin higaadaas, ayaan isku dayi inaan afsoomaali ay fahmaan ugu qoro, ninka jarmalka ahi sheekada uu qoray een kor ku xusay sidan bay u dhaceysaa:

—————————————————–

Inan baa bari inan wanaagsan arkay

Inankuse wuxuu damcay inuu inanta guursado

Inankuse xoolo malaha

Cashadii dambe ayuu iyadoo adhi la joogta u yimid oo ku yidhi ”Waxaan doonayaa inaan ku guursado”

Markaasay inantii tidhi” Hadaad xoolo haysayo waa yahay, hadaanad xoolo haysanse iska kay daa”

Markaasuu inankii yidhi ”Xoolo ayaan leeyahay oo uu been sheegay”

Markaasuu inankii belad dhulbahante tegay oo is yidhi ”Geel kasoo xad”

Isagoo geelii xaday ayaa la qabtay oo la budheeyay oo la hagardaameeyay oo la iska sii daayey, oo uu gurigoodii yimid, markaasuu gabyay oo uu yidhi;

Badda jiidhayaa iyo berriga jaanta mariyaaba

Wallee geel jacaylkaan u qabo waw jirrabi ruuxa”

—————————————————————–

Iyadii oo afka jarmalka ku qorana waa tan iyana:

Einst sah ein jüngling ein schönes mädchen und er redete mit diesem und sagte:

” ich möchte dich heiraten”

Das mädchen erwiderte: ”Es sie !”

Da sprach der jüngling ”Aber gegenwärtig habe ich nicht vil vermögen und ich will solches erarbieten

”Das mädchen erwiderte dann ”Es sie”

Tags darauf sah der jüngling das mädchen mit männern reden.

Da wurde er eifersüchtig und sang dann also:

”Ich meinerseits habe gegen andere frauen mich verschworen.

Zwar mit solchen zu tansen das weiB ich nicht

Ein Jüngling sah eines tages ein schönes mädchen und wünschte es zu heiraten

Nun sagte der Jüngling zum mädchen: ”Ich Wünsche dich zu heiraten”

Intaas maanta ha inoo joogto walaalayaal, Intiina aan BaarXawle aqoona, wuxuu Abwaan weyn oo gabayaa ah, kuna noolaa Qoraxay agagaarkeeda, markii dambese usoo wareegay Waamo, kadib markay iska horyimaadeen dhaqdhaqaaaqii Daraawiishta.

Waxayna gabayo badan oo khadhaadh is dhaafsadeen hogaankii daraawiishta Sayid Maxamed Cabdille Xasan, Labadaba allaha unaxariistee.

FaaraxGeeydh@hotmail.com , Denmark

ARTICLE TOOLS
Share to Facebook Share to Twitter Email to friend Print